Mortiergranaten tonen falen kennismanagement

Aanbestedingsnieuws las het Eindrapport van de Commissie den Oudsten, die het mortierongeval in Mali onderzoekt, Bij dat ongeval zijn in 2016 2 Nederlandse soldaten, sergeant der 1e klasse Henry Hoving en korporaal Kevin Roggeveld om het leven gekomen. Een derde is erbij zwaar gewond geraakt. De commissie heeft in haar onderzoek onder meer gekeken of er sprake is geweest van individueel nalatig of verwijtbaar handelen bij het ongeval in Mali.

Het blijkt in het rapport dat de bewuste granaten ook niet voldeden aan de inkoopbehoefte die was ontstaan door de missie in Uruzgan, waarmee in februari 2006 was ingestemd. Het was dus in 2006 al bekend dat het niet bekend was of de bewuste granaten met het mortier konden worden gebruikt.

In februari 2006 stemt de Tweede Kamer in met Nederlandse deelname aan de Task Force Uruzgan (TFU). Dit betekent dat het aantal Nederlandse militairen in Afghanistan wordt uitgebreid naar ongeveer 1.350 militairen. Deelname aan TFU, in combinatie met de al in Afghanistan verschoten 60 mm mortiermunitie, leidt in mei 2006 tot een aanvullingsbehoefte van de munitie vanuit de Landmacht. Het Korps Mariniers heeft onvoldoende voorraad om de eigen behoefte en die van de Landmacht af te dekken. Daarnaast moet de door de mariniers uitgeleende munitie op termijn door de Landmacht worden geretourneerd. Daarom verzoekt het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) in juni 2006 de Defensie Materieel Organisatie (DMO) 60 mm mortiermunitie te verwerven ten behoeve van operationele
inzet, opleiding en training en de veiligheidsvoorraad.Naast een behoefte aan Smoke (SMK) en Illuminating (ILL) granaten, gaat het om een behoefte aan 25.664 High Explosive (HE) granaten.
(P. 107, 108 met weglating van voetnoten, red AN)

Het team van DMO dat met de inkoop aan de slag gaat, blijkt dan al in juli 2006 zorgen te hebben over de vraag of de munitie voldoende veilig en geschikt is:

In het verwervingsplan is vermeld: “De verwerving van de HE zal meer tijd in beslag nemen aangezien voor de 60 mm mortiermunitie HE eerst een  programma van eisen (PvE) geschreven dient te worden en de munitie eventueel getypeclassificeerd dient te worden alvorens deze uitgegeven kan worden”. Typeclassificatie heeft als doel om de grootst mogelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat munitieartikelen die worden ingevoerd gekwalificeerde explosieve stoffen bevatten en gedurende hun hele levenscyclus voldoende veilig en geschikt zijn om te worden gebruikt waarvoor zij zijn bestemd.

Dan is al duidelijk gemaakt in een bijlage van het verwervingsplan dat de oorspronkelijke leverancier Expal de granaten wel kan leveren maar dat  “in concurrentie stellen ” (red AN aanbesteden? ) veel tijd in beslag zal nemen “omdat er op de markt geen rook- en lichtgranaten beschikbaar zijn die
een typeclassificatie op het Nederlandse wapen hebben ondergaan.” (p. 109, red AN)

Ook wordt opgemerkt dat typeclassificeren van rook- en lichtgranaten bij concurrentiestelling tijd in beslag zal nemen die er niet is vanwege het spoedeisende karakter.

“zeer veel tijd in beslag gaat nemen vanwege achterstanden en de geringe capaciteit bij de Afdeling Beproevingen Wapensystemen en Munitie (ABWM), onderdeel van het Munitiebedrijf.23 In de annex bij het verwervingsplan staat dat het niet wenselijk is beide soorten granaten in concurrentie te verwerven, gezien het spoedeisende karakter”

En dan gaan bij Aanbestedingsnieuws alle bellen rinkelen want Aanbestedingsnieuws stelde ook in 2018 al vast dat aanbesteden zelf nog het meest in de weg staat aan inkopen met een spoedeisend karakter, iets wat al vaker bleek, ook in gevallen ver ná 2006, toen de mortiergranaten moesten worden ingekocht. Dat was nog in 2006, het vanuit inkoop en aanbestedingsrechtelijk gezien achteraf hemelse jaar toen het Bao nog van toepassing was en er nog geen nieuwe Aanbestedingsrichtlijn was, die kwam immers pas in 2013.

Zie ook de corona inkopen: Eu Commissie publiceert Richtsnoeren spoedbestellingen  en ons artikel over de Carolabrug Aanbesteding restauratie ingestorte Carolabrücke liep al: Wakker worden!

Concurrentiestelling is voor de bewuste granaten onvermijdelijk, zo blijkt al op 9 mei 2006 uit het verwervingsplan van DMO (achteraf gezien goud waard, waar zijn deze mensen nu?) maar leent zich niet voor de spoedinkoop:

De oorspronkelijke leverancier van HE-granaten, de firma TDA, voert de HEgranaat niet meer in haar assortiment. Daarom moet de HE-granaat wel in concurrentie worden verworven. In de annex bij het verwervingsplan staat dat de ambassades in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten worden aangeschreven met de vraag of deze landen de betreffende munitie voeren en of deze munitie daar getypeclassificeerd is.
p. 109

Ter verificatie van het al bekende wordt het ook nog eens nagevraagd in Amerika en ook daar vermoedt men al dat er geen munitie beschikbaar is voor de HB-mortieren .

Op 17 augustus 2006 meldt het Amerikaanse leger aan de VWO dat de Verenigde Staten geen HE-granaat voert die gekwalificeerd is voor
het Nederlandse HB-mortier, en dat men vermoedt dat de druk van de Amerikaanse munitie hiervoor te groot zou zijn.

Toch blijkt dan nog een andere granaat te zijn die dicht in de buurt komt. Dat is het Hirtenbergermortier, en een fabrikant in Bulgarije kan dat uit voorraad leveren. (p.112) Of die dan voldoet moet dan worden beoordeeld door een technisch documentalist die daartoe nadere informatie nodig heeft, om te kunnen bepalen of de munitie inderdaad te gebruiken is in het HB-mortier dat door de Nederlandse krijgsmacht wordt gebruikt. De Bulgaarse fabrikant geeft in oktober specificaties daartoe en biedt dan aan te proefschieten. Onder het voorbehoud van een proefschieten worden dan 150 granaten gekocht. En dan wordt het ineens heel raadselachtig want het proefschieten is voorwaardelijk aan de koop maar de koop wordt dan toch afgerond zonder het proefschieten.

Daartoe wil Nederland proefschieten met één deellading in plaats van met twee. GD-OTS reageert op 21 oktober 2006 per e-mail dat het verkrijgen van de benodigde 150 granaten geen probleem is, maar ervoor nog wel wat moet worden uitgezocht.46 Dat gaat om een
commercial issue, een regulatory issue, en een logistieke aangelegenheid. Uiteindelijk worden de gevraagde 100-150 granaten niet geleverd en vindt de beoogde schietproef niet plaats voorafgaande aan de koop.

Waarom? In de bijbehorende voetnoot staat dan dat

Onze commissie heeft geen antwoord kunnen vinden op de vraag waarom deze levering van de 100-150 granaten niet heeft plaatsgevonden, en (dus) ook niet kunnen vaststellen waarom de beoogde schietproef niet heeft plaatsgevonden.

Maar dat is dus wel de essentie. Waarom is er geen schietproef gedaan als al in 2006 bekend was dat een proef moest omdat het niet bekend was of de Bulgaarse mortiergranaten zouden werken met het HB-mortier. Het is dan tien jaar later. Daarom dus. Die granaten liggen dan al ergens in de opslag, omdat ze al zijn ingekocht. Het voorbehoud dat de materiedeskundige tien jaar eerder met de granaten heeft gemaakt, is dan uiteraard volledig uit zicht. Moet zo’n materiedeskundige dan achteraf een briefje plakken op de ingekochte granaten, hij is er dan allang niet meer bij, materiedeskundigen zijn niet aangetakt bij het contractmanagement.

Wat dat betreft is een inkoop naar het inzicht van Aanbestedingsnieuws eigenlijk vergelijkbaar met inkopen uit een volledig andere productlijn. De situatie is te vergelijken met proefrijden in de showroom. De druk staat dan nog wel op de ketel voor de koop, maar niet meer voor de eisen, de koop moet voor een bepaalde tijd gesloten worden, de koop is onder druk. Maar op het proefrijden vervalt die druk op een kennisbehoefte dan juist door de koopdruk. Voor een goede proefrit moet je weten wat je moet testen met de rit. De proef moet nog tot een resultaat leiden en daarvoor moet je nog even naar huis om er over na te denken aan de hand van de meetresultaten. Maar je gaat onder de druk van dat je hier en nu ter plekke een proefritje mag maken, niet meer nog even naar huis om te kijken wat je nu precies wilde weten door middel van de proef. De proef komt los te staan, van de kennis die ermee beoogd wordt op te halen met de proef.

En dan ben je nog dezelfde persoon, als je zelf een proefrit maakt en niet terug naar huis gaat, of nog een tweede proefrit eist bij een andere auto. Dan doe je het ook al niet. Dan voel je ook al dat je niet zomaar nog eventjes terug kan naar huis om erover na te denken want je hebt het proefritje al gedaan. Bij een ministeriële inkoop verloopt het verwerven over meer schijven. Door het inkoopproces is niemand meer eindverantwoordelijk. De projectmanager die de inkoop met de proef doet, benadrukt het spoedeisende karakter. De materiedeskundige technische documentalist komt dan al niet meer ter sprake want de kennis (dat het niet kan tenzij anders blijkt uit de proef) is al opgehaald en nu moet alleen de inkoop nog beklonken worden. En wie is er dan van hun verantwoordelijk? De Minister natuurlijk. Maar ja die doet dat niet werkelijk, die gaat niet naar de spoedinkoop om te kijken of de eisen wel matchen met de proef.

De gescheiden verantwoordelijkheden en de onbekendheden bij de inkoop die moeten worden getest maar niet feitelijk van tevoren ook worden getest, zijn ook wat we zagen met de Eindhovense ingestorte parkeergarage. De bollenplaatvloer was een nieuwe techniek, waarvan de exacte afschuifsterkte niet bekend was, maar wel al in de praktijk werd gebruikt, waar geen rekening meer werd gehouden met de onbekendheid, omdat de bollenplaatvloer wel veilig kan worden gebruikt onder voorwaarden, maar die voorwaarden worden in de praktijk niet meegenomen omdat de inkoop dan al gereed is en niet bekend is dat de afschuifsterkte niet toereikend is. Wie is dan verantwoordelijk? De fabrikant die al zei dat nog niet alles getest is en het toch verkocht, juist om het te testen of de (onderonder)aannemer die een risico neemt dat hij niet kon weten dat hij liep? De Minister natuurlijk.

Maar die Ministeriële verantwoordelijkheid helpt dus niet oplossen, dat er bij een inkoop een terugkoppeling naar de kennis moet zijn om de kennis die er op zich ook wel is of nog moet komen ná de proef c.q. inkoop, ook daadwerkelijk toe te passen bij het inzetten ervan. Daarvoor is nodig dat de materiedeskundige ook na de aanschaf nog geconsulteerd wordt. Het moet nog worden getest, doe dat dan ook. Maar de inkoop is dan al voltooid dus waarom zou je dat ooit doen? Nou en die houding is het probleem. Dat kennis alleen vooraf nodig is. Nee, je hebt de hele tijd kennis nodig. Nou, zie je het voor je als dat daadwerkelijk zo zou gaan. Dan ben je als materiedeskundige al helemaal de brilsmurf die morgen wordt ontslagen, dat zijn materiedeskundigen toch al wel. Niemand zit te wachten op een brilsmurf-consultatie.

Dit rapport is verbazend scherp. Actief vergewissen van munitieveiligheid is een taak die tot op het hoogst in de organisatie geborgd moet zijn. Missiedrang, organisatie-uitholling liggen bij de Ministers maar de ambtelijke top is aan te spreken op de verantwoordelijkheid voor munitieveiligheid.

Moest de ambtelijk leidinggevende top van het ministerie van Defensie,de SG en de CDS, elk voor zich handelend binnen zijn eigen bereik van
verantwoordelijkheid, zich actief over munitieveiligheid vergewissen? Onze commissie is van opvatting dat de topambtelijk leidinggevende
verantwoordelijkheid ten aanzien van zaken die met leven en dood te maken hebben ten fundamentele vraagt om zich actief te vergewissen. Dat geldt temeer in een situatie waarbij als gevolg van ingrijpende taakstellingen voortdurend gesneden werd in de organisatie en grote veranderingen plaatsvonden. Daar zijn de betreffende SG’s en CDS op aan te spreken. Dat neemt niet weg dat de verschillende en opeenvolgende politiek verantwoordelijken hebben bijgedragen aan het ontstaan van de complexe context van missiedrang en organisatie-uitholling waarin zij hun functie moesten vervullen.

Wie zijn dan die betreffende SGs? Jaenine Plasschaert is hierom ook al afgetreden evenals destijds verantwoordelijk Commandant der Strijdkrachten Thomas Middendorp. Al ligt het niet werkelijk ook aan hen dat er een lege stoel was bij PIANOo om te adviseren over contractmanagement en voorraadbeheer van munitie in 2014 en 2015. Dat had destijds aanbestedingsjurist van PIANOo dolgraag willen doen als ze niet in juni 2014 binnen een week ontslagen was omdat ze er wat van zei dat een of andere engerd daar zo sexueel intimiderend was. En achteraf gezien was zelfs dat niet eens zo erg, de ernst zat hem in de combinatie met nog veel grotere engerds die daar toen op andere Ministeries rondliepen, daarmee werd het echt onuitvoerbaar. Waar ze wel wat aan hadden kunnen doen misschien is, toen ze me hebben afgewezen voor de vacature voor wat was het. Junior aanbestedingjsurist bij DMO. En drie jaar later wéér! Ik kan het ook niet helpen dat ik mezelf niet kan verkopen hoor. Ik ben geen zoet broodje. Maar om me dan nog tien jaar lang te laten vissen of ik misschien met mijn rechtsfilosofisch advies eindelijk door het Ministerie word ingehuurd met een aanbesteding, is gewoon echt een beetje flauw.

Voor het landsbelang had ik het heus nog wel wat uit willen zitten bij PIANOo met enge onderdirecteurtjes als ik dan een opleiding in Krav Maga had mogen volgen op kosten van de staat, maar als je ontslagen wordt dan gaat dat nou eenmaal niet zo makkelijk. Defensie houdt heus niet ook al die eigen afdelingen in al die Ministeries veilig, daar loopt allemaal gespuis rond. Die soldaten zijn allemaal druk bezig in Uruzgan en Mali en zo. Dus als je op het Ministerie gaat werken, ben je aan de antichrist overgeleverd, werkelijk waar. Daarvoor hadden ze de boerenklucht van het VOG bij Justitie bedacht en die had ik als nieuw intredende dus destijds ongeveer de enige -omdat het daarvóór niet hoefde) ook nog een gehaald ook.  Dat is dus net zoiets als dat je met dat preventief fouilleren de onschuld zelve transparant hebt gemaakt voor alle boeven die buiten het fouilleringsgebied zitten te wachten tot ze je ondersteboven kunnen schieten.

Voor Aanbestedingsnieuws staat het maar weer opnieuw vast. Bij overheidsinkopen wordt structureel niet gehandeld naar de kennis van de materiedeskundigen. Niemand anders gaat dat kunnen oplossen dan het projectmanagement. Die moet de kennisproef ook voltooien in de contractmanagement fase. Spoed blijft altijd een probleem met inkopen naar beste kennis, daar kan je het aanbestedingsproces niet op verbeteren. Maar spoed inkopen worden door het aanbesteden beslist verergerd, met aanbesteden is dit stukje contractmanagement al helemaal verdwenen uit de inkooppraktijk en verloopt het projectmanagement ook al over meer schijven. Net als de Waalbrug.  Je kan al van tevoren zien aankomen dat je het achteraf niet ging weten met de kennis van nu. De kennis van nu was al de kennis van toen. We weten nog wel honderd voorbeelden. Zomerspecial: De Waalbrug en Contractmanagementfilosofie

Je kan het alleen maar op een tegeltje zetten en hopen dat het in een volgende keer meeweegt: Haastige spoed is zelden goed. Kennis hoef je niet te delen maar je kan jezelf als materiedeskundige ook niet aan een granaat vastplakken om de soldaten van Uruzgan tot Mali te vertellen welke granaten ze alleen moeten gebruiken als ze goed worden bevonden bij een proef die nog plaats moet vinden. Doe dat maar met de bedenkers van de verklaring omtrent gedrag of zo.

Mensen die denken dat dit morgen weer kan gebeuren, hebben daarin voor zover Aanbestedingsnieuws kan overzien zeker gelijk, van gedane inkopen weet je niet of die niet onder vergelijkbare voorbehouden zijn ingekocht en met aanbestedingen wordt dit proces van kennisnegerend inkopen verergerd. Pleitbezorgers van professioneler inkopen hebben ook alle inhoudelijke deskundigen allang de deur uit gemiept en een goedkopere jongere die er mooier uitzag in dienst genomen omdat de extra juridische kennis die PIANOo al eens had ingekocht al in 2013 gezamenlijk stank voor dank kreeg rond 2014 voor mensen die minder moeite hadden met waar Aanbestedingsnieuws zoal moeite mee had, maar gelukkig zit al die kennis nu in Sint Ai omdat Aanbestedingsnieuws kennis gratis deelt en jonge rauwe zeehondjes opeet. Als Aanbestedingsnieuws thuis het pak cacao uit 2015 niet meer vertrouwt, belandt het ook in de prullenbak! Ja, ik had natuurlijk ook elke theelepel met een microscoop kunnen onderzoeken!

Er zit geen materiedeskundige aan je kogelpatronen vastgeplakt. Er zit ook geen hoogleraar constructieve veiligheid onder de bollenplaatvloer. Baudet zette zich toch niet voor niets voor aap met die niet passende legervesten. Zonder verdere contractmanagement of voorraadcontrole die ook terugmatcht met de inkoopsituatie, gebeurt dit morgen dus misschien wel weer. Nou, mortiervrienden, weest gewaarschuwd, er zijn in Nederland ook wel meer parkeergarages ingestort. Het Bos en Lommerplein in 2006, in Eindhoven in 2018 en in datzelfde jaar weer in Wormerveer, en in Nieuwegein in 2024. Oh en ondergetekend redactielid van Aanbestedingsnieuws postte nog een column in 2010 van een hoogleraar constructieve veiligheid die waarschuwde dat de constructieve veiligheid onder druk stond voor een zekere uitgever die die content tegen beter weten in van het productieteam offline haalde. Denk maar niet dat je die kennis had kunnen inkopen. Daarom solliciteerde ik juist bij PIANOo in 2013. Dus.

mr.drs. S.M. Ploeg

jurist/filosoof
(géén rechtsfilosoof)

Kamervragen bekende weg parkeergarage op je neus

Weekendspecial: Kennis hoef je niet te delen maar…

PIANOo besteedt aandacht aan contract management