Jaarrapportage Bedrijfsvoering: ambtelijk vakmanschap en verdere professionalisering gewenst

Minister Judith Uitermark en staatssecretaris Zsolt Szabó van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties hebben de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2024 van de Auditdienst Rijk naar de Tweede Kamer gestuurd. Deze rapportage geeft inzicht in de rijksbrede ontwikkelingen op het gebied van bijvoorbeeld personeel, inkoop en informatievoorziening. Daarmee gaat de rapportage over veel aanbestedingen. Het jaar 2024 is een nulmeting over de in totaal 18 miljard euro die wordt verstrekt via opdrachten/tenders.

De Rijksoverheid legt tien jaar na de Aanbestedingswet eindelijk uit aan ondernemers aan wat voor bureaucratie ze moeten voldoen om de rijksoverheid als klant te krijgen. Het rapport heeft daar ook cijfers over: Sinds de lancering van www.zakendoenmethetrijk.nl is de site meer dan100.000 keer bezocht. In 2023 is de site 54.303 keer en in 2024 in totaal 61.561
keer bekeken. Dat is een stijging met ruim 13 procent.

De rapportage leunt erg op cijfers van Tenderned met betrekking tot MVOI inkopen en social return. Een paragraaf gaat speciaal in op strategisch leveranciersmanagement en er is aandacht voor inkopen van gerechtsdeurwaarders en de sociale aspecten ervan. Het document herhaalt de ambitie om het opdrachtgeverschap te professionaliseren als het gaat om onderbetaling van inhuur uitzendkrachten, ICT en professionals.

Zeg je aanbesteding dan zeg je bureaucratisch proces. Dat blijft onverminderd. Het rapport herinnert eraan dat het Programma Terugdringen Bureaucratie en Regeldruk Inkoopdomein Rijksoverheid (BRIR) opgericht. Het belang van dit onderwerp komt terug in de opdracht in Hoofdstuk 7 van het Regeerprogramma om regels te vereenvoudigen en te verminderen en administratieve verplichtingen voor burgers, ondernemers en uitvoeringsorganisaties terug te brengen.

Belangrijk resultaat van het Programma in 2024 is de aanpassing van het grensbedrag voorhet één-op-één gunnen van opdrachten. Hierdoor geldt per 1 januari 2025 een verhoogd grensbedrag van 50.000 euro. Het onderwerp minicompetities wordt in 2025 zo snel mogelijk opgepakt. Aanbestedingsnieuws schat in dat met dit soort kleine beleidsingrepen de “onrechtmatigheden” bij de accountantsverklaringen flink zullen worden teruggebracht.

In 2024 zijn digitale inkoop- en factuurprocessen verbeterd door de groei van het aantal e-facturen en e-orders. Logius heeft samen met ministeries nieuwe berichtstandaarden ontwikkeld
waarmee leveranciers en ministeries gegevens kunnen uitwisselen. Deze zijn rijksbreed vastgesteld. De Rijksoverheid wil zo veel mogelijk op één manier zakendoen met leveranciers. Ministeries maken gebruik van verschillende systemen en processen. “Door te digitaliseren zorgen wij ervoor dat leveranciers hier zo min mogelijk last van hebben.”, aldus de jaarrapportage.

Buiten de rijksbubbel is dat alleen niet zo, en hebben kleinere leveranciers enorm veel last van digitale facturatie, die is verplicht en wordt ondernemers dus door de spreekwoordelijke strot gedrongen. Leuk voor leveranciers die groot zijn en geld hebben voor de digitale verwerking.

Onmogelijk voor ZZP leveranciers aan de overheid, want die moeten bij incidentele facturen die via een “leveranciersportaal” insturen (met je BTW-nummer en je bankrekening), of er wordt niet betaald.  In 2024 zijn er volgens de lopende tekst in het rapport 331.398 facturen verstuurd door ruim 23.000 leveranciers en 61.542 inkooporders verwerkt (p.120). Aanbestedingsnieuws is erg benieuwd naar de leveranciers via deze portal en of er veel beweging zit in dit getal volgend jaar. We vonden in de tekst ook de volgende tabel die het juist heeft over ruim 2 miljoen e-facturen. Wat is het nou?

In de bijbehorende kamerbrief wordt de kop herstel van vertrouwen verder toegelicht. Dat blijkt vooral te gaan over het tegengaan van racisme. Dat verbaast Aanbestedingsnieuws, zeker na de Coronaperiode met een buitengewoon algemeen bekend mislukte inkoop van persoonlijke beschermingsmiddelen, door de Minister zelf, die uiteindelijk liggen te beschimmelen in een loods. Het is moeilijk in te zien dat het aanbestedingsproces dat juist is ingevoerd zodat elke ondernemer een eerlijke kans maakt op overheidsopdrachten, op een bepaalde manier racistisch zou zijn.

Om te zorgen voor een herstel van het vertrouwen van de burger in de overheid is het vakmanschap van de individuele ambtenaar en de Rijksdienst als geheel van groot belang. Het vertrouwen in de overheid heeft onder andere met verwachtingen te maken. De maatschappij verwacht veel van ambtenaren: een blik van binnen naar buiten, contact met de burger, oog voor signalen en rechtstatelijke kaders. Dat betekent dat de overheid in haar functioneren niet alleen tot goede oplossingen en werkbare besluiten moet komen, maar daarbij ook eerlijk, betrouwbaar, open en transparant moet zijn. Door een omgeving te scheppen waarin ambtenaren werken aan wetten die werken, bereikbaar zijn en snel en responsief naar burgers kunnen handelen werken we aan dat vertrouwen.
Dit vraagt ambtelijk vakmanschap.

Om het ambtelijk vakmanschap te versterken zijn rijksbreed in 2024 onder andere diverse dialoogsessies georganiseerd die bijdragen aan het versterken hiervan.
Ook zijn collega’s binnen het Rijk afgelopen jaar met elkaar in gesprek gegaan

over de zeven principes uit de Gids Ambtelijk Vakmanschap. De principes geven
praktische inzichten hoe je dit vakmanschap versterkt. Aanvullend komt er een verplichte basisopleiding voor alle rijksambtenaren met aandacht voor
ambtelijk, digitaal en rechtstatelijk vakmanschap. Topambtenaren hebben hierin een voorbeeldrol te vervullen.

Voor het herstel van vertrouwen is ook integriteit een belangrijk onderdeel, dat wordt onderhouden in de Gedragscode Integriteit Rijk. Het toegankelijk houden en actueel houden van deze code biedt, samen met de gewijzigde ambtseed voor rijksambtenaren een belangrijke impuls, maar ook houvast als minimumkader. Randvoorwaardelijk zijn openheid en respect in hoe we met burgers en ambtenaren onderling omgaan, en de omgeving waarin de ambtenaar werkt: sociaal veilig, zonder agressie en intimidatie om de kwaliteit en continuïteit van de publieke dienstverlening te kunnen garanderen. Sociale veiligheid gaat, naast bescherming tegen ongewenst gedrag, ook om de vrijheid om professioneel bij te dragen aan de totstandkoming van beleid en een effectieve uitvoering daarvan.

Dit beleid is zo belangrijk omdat alleen al tien procent van de rijksambtenaren in het afgelopen jaar te maken heeft gehad met racisme, zo bleek uit het kwantitatief onderzoek dat in 2024 is gepubliceerd. Voor rijksambtenaren met een herkomstland buiten Europa was dit 29 procent. Ook is in de JBR te lezen dat het aantal integriteitsincidenten onder rijksambtenaren in 2024 is toegenomen. We zetten daarom in op totstandkoming van een rijksbrede klachtencommissie en integriteitscommissie, met een gezamenlijk meldloket. Als kabinet staan we
ervoor dat – conform de Grondwet – iedereen in Nederland gelijk wordt

Dus professionalisering. Oh hoe dan? Niet elke adviseur heeft evenveel kennis maar je moet de beide adviseurs wel gelijk behandelen bij een aanbesteding. Het Dunning-Krüger fenomeen heeft ijzeren wetmatigheden die moeilijk zijn te verslaan, zie ook: https://www.jstor.org/stable/45094456  Het rapport gaat op zulke hete hangijzers niet in. Voor deze wetmatigheden is er ook een publieksvriendelijke versie met nog meer gezichtsloze visuals van hetzelfde rapport https://open.overheid.nl/documenten/ac7a640c-60ec-48b9-8554-be31b2ed6bd0/file . Voor kleurarme overheden die aan gezichtsverlies lijden.